درسنامه آموزشی مراقبت و نگهداری گیاهان زراعی کلاس یازدهم امور زراعی

خسارت آفات بر گیاهان بسیار متنوع می‌باشد. برخی از حشرات گیاهان را قطع می‌نمایند و برخی نیز برگ، ساقه و ریشه را می‌جوند و تعدادی از حشرات نیز سوراخ‌هایی در داخل برگ یا پوست ساقه ایجاد می‌نمایند و به گیاهان خسارت وارد می‌کنند.
آفات، انسان و دام‌ها از گیاهان تغذیه می‌کنند. بنابراین آفات سبب کاهش غذای انسان و دام می‌شوند و بایستی آنها را کنترل نمود.

واحد یادگیری 3: کنترل آفات گیاهان زراعی

آیا می‌دانید که 

- آفات گیاهان زراعی سبب کاهش عملکرد محصولات زراعی می‌شوند.
- هدف از کنترل آفات ریشه‌کنی کامل آنها نیست.
- آفات گیاهان زراعی چگونه کنترل می‌شوند؟

آفات گیاهان زراعی جانورانی هستند که از محصولات گیاهان زراعی تغذیه می‌کنند و سبب کاهش کمی و کیفی محصولات زراعی می‌شوند. عمده آفات گیاهان زراعی حشرات می‌باشند که با تنظیم چرخه زندگی خود در زمان مناسب به اندام‌های گیاهی حمله می‌کنند و سبب خسارت به گیاه می‌شوند. لازم است بدانید که همه حشرات آفت محسوب نمی‌شوند و دارای استفاده‌های دیگری نیز می‌باشند. برخی از آنها شکارگرند و حشرات آفت را می‌خورند و برخی نیز دارای فراورده‌هایی هستند که استفاده دارویی و آرایشی دارند. برای مبارزه با آفات گیاهان زراعی باید دقت نمود که با سمپاشی حشرات مفید دیگر از بین برده نشوند و محیط زیست نیز سالم باقی بماند.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب آب و هوایی و با امکانات موجود در هنرستان به مزرعه مراجعه نمایید، ضمن تشخیص آفات مزرعه با روش مناسب آنها را کنترل نماید.

ضرورت و اهمیت کنترل آفات گیاهان زراعی

در کشاورزی گیاهن به منظور تامین نیازهای بشر پرورش داده می‌شوند. امروزه اغلب گیاهان مورد کشت محصول اصلاح نباتات هستند، به این معنا که برای به‌صرفه کردن کشاورزی، بهترین گیاهان از میان گیاهان موجود برای کشت انتخاب می‌شوند. بهترین گیاهان برحسب هدف از اصلاح، دارای عملکرد کمی و کیفی بالاتر هستند.

از سوی دیگر، اگر محلول نسبت به آفتی حساس و آسیب‌پذیر نباشد (مقاوم یا متحمل باشد)، کمتر خسارت می‌بیند. (شکل 1) عملکرد کیفی در آن افزایش می‌یابد. گاهی اهداف اصلاحی مانند توجه به شکل ظاهری یا بازارپسندی، موجب تغییراتی می‌شود که این تغییرات ممکن است گیاه اصلاح شده را به آفات حساس نماید. نازک‌تر کردن پوست میوه، حذف کرک یا پرز، نمونه‌هایی از این مواد اصلاحی است.

خسارت ناشی از آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز در کشور ما حدود 30-35 درصد برآورد گردیده است که 12-10 درصد آن به حشرات زیان‌آور اختصاص دارد. بدین معنی که با مدیریت کنترل این عوامل، می‌توان 12-10 درصد عملکرد واقع گیاه استراتژیک گندم را افزایش داد.

انواع آفات

از دید انسان‌هایی که همه چیز را در طبیعت برای خود می‌خواهند، به تمام جانورانی که مزاحم یا آسیب‌رسان ولا به محصولات کشاورزی در هر اندازه‌ای هستند، آفت گفته می‌شود. آفت همیشه به عنوان رقیب کشاورزان بوده و محصولات تولید آنها را مورد هجوم قرار داده است. در اثر این هجوم یا حمله آفات، عملکرد و ویژگی‌های کیفی (بازارپسندی) تولیدات کشاورزی به شدت کاهش و گاهی نابود می‌شود (شکل 2).

امروزه، با توجه به جایگاه موجودات زنده در زنجیره غذایی، موجودات مزاحم یا آسیب‌رسان به محصولات کشاورزی تا حد زیادی قابل تحمل تلقی می‌شوند و تنها زمانی آفت نامیده می‌شوند که غیر قابل تحمل باشند.

با این دیدگاه در این درس به آفات و روش‌های کنترل آن می‌پردازیم.

انواع آفات در کشاورزی

انواع جانورانی که قابلیت خسارت‌رسانی به کشاورزی را دارند عبارتند از:

1- حشرات

به گروهی از جانوران گفته می‌شودکه بدن آنها بند بند بوده و از سه قسمت سر، سینه و شکم تشکیل شده است. این موجودات شش پا دارای اسکلت خارجی هستند و در طبقه‌بندی علمی به شاخه بندپایان تعلق دارند (شکل 3).

2- کنه‌های گیاهی:

که آنها هم از بندپایان هستند و وجه تمایز آنها دو قسمتی بودن بدنشان است که از دو قسمت سرسینه و شکم تشکیل شده است دو دارای هشت پا هستند (شکل 4).

3- نرم تنان:

به جانورانی گفته می‌شود که بدنی متقارن و نرم دارند و دارای زبانی سوهان مانند هستند. اکثر نرم‌تننان آبزی هستند. راب و حلزون، آفات کشاورزی در بین نرم‌تنان می‌باشند. راب‌ها بدون صدف هست، در حالی‌که حلزون‌ها دارای پوششی به نام صدف می‌باشند (شکل 5).

4- پستانداران:

جانورانی هستند که با جویدن اندام‌های گیاهی به آنها خسارت می‌زنند. موش، خرگوش و گراز نمونه‌هایی از این نوع آفت می‌باشند جوندگان به رده پستانداران تعلق دارند (شکل 6).

5- پرندگان:

گنجشک،کلاغ، کبوت و سار. از پرندگانی هستند که با برچیدن بذرهای پاشیده شده و نیز جوانه‌های نورسته یا دانه‌های تشکیل شده، خسارت وارد می‌کنند (شکل 7).

حشرات حدود 75 درصد گونه‌های جانوری را شامل می‌شوند. بخش بزرگی از آفات محصولات گیاهی را حشرات تشکیل می‌دهند. بر این اساس در این درس در مورد حشرات بیشتر مطالعه خواهید کرد. باید بدانیم که تمام حشرات، آفت نیستند و حشرات مفید زیادی وجود دارند که انسان‌ها به شکل‌های گوناگون از آنها استفاده می‌کنند.

شکل و چرخه زندگی حشرات

حشرات دارای اسکلت خارجی و بدنی سه قسمتی شامل سر، سینه و شکم هستند که از ناحیه سینه (سطح شکمی) سه جفت پا منشعب می‌شود (شکل 3) به همین خاطر آنها را شش پایان نیز می‌گویند.

حشرات عموماً جانورانی تخم‌گذار هستند (شکل 10). گذر از مرحله تخم به حشره کامل، یک نسل نامیده می‌شود. این عبور با راه هم تغییرات ساختاری و ظاهری، است که به آن دگردیسی می‌گویند.

انواع دگردیسی در حشرات

الف- دگردیسی کامل

در این نوع دگردیسی چرخه زندگی شامل مراحل تخم، لارو (سنین لاروی)، شفیره و حشره کامل است.

ب- دگردیسی ناقص

در این نوع دگردیسی، شکل کلی حشره در مراحل کاملاً مختلف تغییر نمی‌کند. دگردیسی ناقص دارای انواعی است. حشرات با دگردیسی ناقص مرحله شفیرگی ندارند و مراحل حشره ناکامل در آنها به جای سنین لاروی شامل سنین پورگی می‌شود. به این ترتیب، یک حشره با دگردیسی ناقص در طول زندگی مراحل تخم، سنین پورگی و حشره کامل را طی می‌کند (شکل 12).

در چرخه زندگی حشرات، مرحله تخم، شفیرگی و در اغلب موارد حشره کامل (مانند پروانه‌ها) تغذیه در گیاهان ندارند. بنابراین در مرحله لاروی و پورگی و گاهی حشره کامل است که حشرات به واسطه تغذیه از گیاهان خسارت وارد می‌کنند (شکل 13).

روش جمع‌آوری، اتاله و کلکسیون آفات

برای این که آفات به روش شایسته مهار گردند، باید آنها را به خوبی شناسایی نمود. برای شناسایی آفات، جمع‌آوری آنها در عرصه کشاورزی با روش‌های علمی، ضروری است. روش جمع‌آوری آفات بر حسب نوع آفت، عادت‌ها و چرخه زندگی، متفاوت است.

روش‌های جمع‌آوری آفات

به طور کلی، انواع روش‌های جمع‌آوری بر حسب نوع آفات، عبارتند از:

جوندگان و آفاتی را که متعلق به رده پستانداران هستند می‌توان با استفاده از تله‌های زنده‌گیر و مرده‌گیر جمع‌آوری کرد (شکل 14).

پرندگان را با گسترانیدن دام می‌توان جمع‌آوری نمود (شکل 15).

نرم‌تنان، با تله‌های طعمه مسموم و یا دست قابل جمع‌آوری هستند (شکل 16).

حشرات را بر حسب قابلیت پرواز آنها می‌توان با استفاده از تور حشره‌گیری، آسپیراتور، قلم‌مو، انواع تله یا حتی دست بر حسب جدول زیر به دام انداخت و جمع‌آوری نمود (شکل 17).

جدول 1- لیست وسایل حشره‌گیری و علت کاربر آنها دبا ذکر نمونه کاربرد

انواع وسایل حشره‌گیری	تشریح وسیله	مثال
تور حشره‌گیری	با استفاده از تور می‌توان حشرات تند پرواز را حین پرواز گرفت.	مگس، زنبور، پروانه
آسپیراتور	با ایجاد مکش، حشرات کوچک و در حال استراحت وارد محفظه شده، گرفته می‌شوند.	شته، پسیل، زنجرک، تریپس
قلم‌مو	با قلم‌مو نرم حشرات کوچک و کم تحرک از روی برگ و ساقه‌ها جمع‌آوری می‌شوند.	شته، پسیل، زنجرک، تریپس
تله	بر حسب عادت رفتاری و زیست‌شناسی حشره برای آن تله گذاشته می‌شود.	انواع حشرات بر حسب تله: تله رنگی برای تریپس و سفید بالک‌ها  تله خاکی برای حشرات خاکزی تله نوری برای شب‌پروازها
دست یا پنس	با حرکت سریع دست یا پنس حشره گرفته می‌شود. بهتر است این کار با دستکش انجام شود.	ملخ

روش‌های نگهداری حشرات

بدن برخی از حشرات به فاصله کوتاهی پس از جمع‌آوری خشک می‌شود. با خشک‌شدن بدن، امکان تغییر یا فرم‌دادن آن غیرممکن می‌گردد. بنابراین بایستی از خشک‌شدن نمونه جمع‌آوری شده جلوگیری شود. یکی از روش‌های پیشگیری از خشک‌شدن سریع بدن حشرات، قراردادن آنها در جعبه دسیکاتور (شکل 19) می‌باشد. بدن نرم حشرات را می‌توان به راحتی فرم داد، اما اگر به هر دلیلی خشک شده باشد، برای نرم‌کردن بدن این‌گونه حشرات، روش‌های مختلفی وجود دارد.

اتاله‌کردن

به روشی از خشک‌کردن که همراه فرم‌دادن باشد، اتاله‌کردن می‌گویند. برای اتاله‌کردن از تخته‌ای با یک شکاف طولی به نام تخته اتالوار استفاده می‌کنند (شکل 20). بدن حشره در شکاف تخته اتالوار استقرار یافته و بال‌ها و پاهای آن به نحوی مناسب قرار داده می‌شود تا شکل ظاهری آن قابل مشاهده و مطالعه گردد. به این منظور برخی ترجیح می‌دهند که بال‌های یک سوی حشره را در حالت استراحت و بال‌های سوی دیگر آن را به حالت پرواز تثبیت کنند.

مکانیسم خسارت‌زایی آفات

چگونگی خسارت زدن آفات به ویژه حشرات به روش تغذیه آن بستگی دارد. روش تغذیه بیشتر از همه به نوع قطعات دهانی حشره مربوط می‌شود.

در میان انواع قطعه دهانی در حشرات، قطعات ساینده جونده و زننده مکنده خسارت‌زا هستند.

روش خسارت‌زنی با قطعات دهانی ساینده جونده

قطعه دهانی ساینده جونده (شکل 24) که در ملخ‌ها، سوسک‌‌ها و لاروها مشاهده می‌شود، با خردکردن ماده غذایی جامد که می‌تواند برگ، ساقه، دانه، ریشه و سایر قسمت‌های گیاه باشد، آثاری از پارگی یا خورده‌شدن بخشی از اندام را از خود به جا می‌گذارد.

لارو برخی از حشرات همچون سوسک مفتولی ریشه، مگس لوبیا و مگس پیاز در خاک فعالیت می‌کند و از گیاهچه و پیاز در خاک تغذیه می‌کنند (شکل 25). 

برخی از برگ‌خوارها مانند سوسک برگ‌خوار سیب‌زمینی (کلرادو) و عروسک خربزه، برگ را می‌جوند (شکل 26).

برخی برگ‌خوارها، وسط برگ را سوراخ کرده و از آن تغذیه می‌کنند (برگ‌خوار چغندر قند یا کارادرینا (شکل 27).

برخی تنها رگبرگ‌ها را باقی می‌گذارند (لارو برگ‌خوار نارون) (شکل 28).

گروهی از لاروها، از بافت سبز در فاصله بین دو روپوست تغذیه می‌کنند (مگس چغندر) (شکل 29).

و برخی آفات مثل سوسک قهوه‌ای گندم دانه‌خوار هستند (شکل 30).

برخی از آفات مثل، کرم هلیوتیس (شکل 31) و ساقه‌خوار برنج (شکل 32)، با جویدن، کانال و حفره در داخل و ساقه یا میوه ایجاد می‌کنند که موجب ورود عوامل بیماری‌زا و فساد می‌شوند.

روش خسارت‌زنی با قطعات دهانی زننده مکنده

در قطعه دهانی زننده مکنده که شبیه نی است دو مجرا و یا کانال وجود دارد. کانال کوچک‌تر کانال زننده است که از طریق آن بزاق حشره به بافت گیاهی وارد می‌شود و کار آن رقیق‌کردن، ممانعت از انعقاد شیره گیاهی و پیش هضم آن است. پس از زنندگی و تزریق بزاق به بافت، شیره گیاهی از طریق کانال تغذیه‌ای که بزرگ‌تر است، به داخل حفره دهانی مکیده می‌شود (شکل 33).

حشرات با قطعات دهانی زننده مکنده:

- ناجور بالان که قسمتی از بال آنها غشایی و قسمت دیگر کیتینی است. سن و سنک‌ها از جمله ناجور بالان هستند. (شکل 34 و 35).

- شته‌ها که به جوربالان شکل تعلق دارند و دارای بدنی گلابی شکل هستند (شکل 36).

زنجره (شکل 37) و زنجرک‌ها (شکل 38) که جوربال هستند، بدنی مثلثی دارند و دارای چشمانی برجسته هستند و تفاوت آنها در اندازه‌شان است.

- سفیدک بال‌ها که جوربال هستند و به خاطر شباهت به مگس‌ها به مگس سفید معروفند، البته سفیدبالک‌ها چهار بال دارند و اندازه آنها میلی‌متری است (شکل 39).

- پسیل‌ها که شباهت زیادی به زنجرک‌ها دارند و تفاوت آنها در خارهایی در ساق پای آنهاست (شکل 40).

- شپشک‌ها که به جوربالان تعلق دارند، اما در اغلب موارد جمعیت آنها تنها از حشراتی بی بال تشکیل شده است (شکل 41).

- سپرداران که در زیر سپر قرار دارند و فاقد حرکت هستند (شکل 42).

- تریپس‌ها که جزو بال ریشکدارن می‌باشند نیز دارای قطعه زننده مکنده هستند (شکل 43).

این آفات با مکیدن شیره گیاهی موجب کاهش یا توقف رشد یا زردی گیاهان می‌شوند. به علاوه، طی مکش شیره گیاهی ممکن است عوامل بیماری‌زای گیاهی از جمله ویروس‌ها و باکتری‌ها منتقل شوند و گیاه را آلوده و بیمار کنند. افزون بر آن ترشحات بزاقی برخی از حشرات که قطعه دهانی زننده مکنده دارند، ممکن است برای گیاه سمی باشد. تراکم برخی حشرات مانند شته‌ها بر سر شاخه‌ها، موجب بدشکلی یا تاخیر در باز شدن پهنک برگ یا شکفتن غنچه می‌شوند.

- برخی حشرات با تخم‌گذاری درون گیاه موجب آسیب آن می‌شوند. از جمله آنها مگس خربزه است که با سوراخ نمودن میوه، تخم را داخل پوست میوه قرار می‌دهد. (شکل 45)

- جانورانی چون خرگوش و گراز با ورود به مزرعه، افزون بر تغذیه باعث خرابی و له‌شدن گیاهان می‌شوند (شکل 46).

- پرندگان و جوندگان چون موش دانه‌خوار هستند (شکل 47).

نمونه‌گیری آفات

پایش مزرعه از طریق جمع‌آوری گیاهان خسارت‌دیده یا نمونه آفات یا بقایای به جا مانده صورت می‌پذیرد. بهتر است قبل از آن آثار خسارت مشاهده شود، مزرعه با سرکشی‌های مکرر، مورد نمونه‌گیری قرار گیرد. 

زمان نمونه‌گیری را کارشناس تعیین می‌کند. چگونگی حرکت در سطح مزرعه در فرایند نمونه‌گیری به یکی از اشکال M ،N ،S ،W و U روی نقشه مزرعه یا عرصه است.

روش‌های نمونه‌گیری 

روش‌های نمونه‌گیری حشرات عبارتند از:

کادر زدن:

با کادری چهارگوش (فلزی یا چوبی)، حشرات با تحرک چندان زیاد را نمونه‌برداری می‌کنند.

تور حشره‌گیری:

برای حشرات با قابلیت پرواز (شکل 48).

آسپیراتور:

روش استفاده و موارد قابل استفاده آن پیش‌تر توضیح داده شد 

ضربه زدن و تکاندن گیاه میزبان:

حشرات روی گیاه با ضربه‌زدن (شکل 49) به روی صفحه یا پارچه‌ای که زیر آن پهن‌شده، سقوط می‌کنند.

تله‌های نوری:

بسیاری از حشرات به نور مرئی در محدوده طول موج 600-320 نانومتر عکس‌العمل نشان می‌دهند. بنابراین، می‌توان در اطراف لامپ‌های با رنگ نور مناسب، نوارهای آغشته به چسب یا سم را برای جمع‌آوری حشرات شکل موردنظر، استفاده کرد (شکل 50).

کارت و نوار چسبناک رنگی:

کارت‌ها و نوارهای چسبناک زرد در ابعاد مختلف در بازار وجود دارند، برای جمع‌آوری آفت‌هایی چون شته‌های بالدار، سفیدبالک‌ها، زنجر پسیل‌ها و مینوزها کاربرد دارند. در حالی که کارت‌های آبی چسبناک برای تریپس‌ها و مگس‌ها استفاده می‌شود (شکل 51).

تله‌های خاکی:

شامل یک محفظه شیشه‌ای یا فلزی حاوی مواد جاذب و غیرقابل خروج (سطح‌شیب‌دار صیقلی) برای حشرات خاک‌زی هستند. تله خاکی، در چاله‌ای در خاک به صورتی قرار داده می‌شود که لبه آن مماس با خاک باشد (شکل 52).

تله‌های طعمه‌ای:

با قراردادن مواد غذایی مورد پسند آفت در محفظه قابل ورود اما غیرقابل خروج، همچون سطح شیب‌دار یا عمودی طراحی می‌شوند.

مسلم است که می‌توان بر اساس هدف از نمونه‌گیری به طراحی تله بر اساس گرایش‌های رفتاری حشرات بهصورت ابتکاری نیز پرداخت. به این ترتیب که از ترکیبی از جلب‌کننده‌ها اعم از طعمه غذا، رنگ، نور، مواد جاذب استفاده کرد.

میزبان آفات

برخی از حشرات آفت، از گیاهان متعددی تغذیه می‌کنند، بنابراین چند میزبانه (پلی فاز) هستند؛ مانند آفت کرم طوقه‌خوار (شکل 54).

در حالی که برخی دیگر از آفات حشره‌ای، از یک نوع گیاه به عنوان میزبان تغذیه می‌کنند و اگر آن گیاه وجود نداشته باشد، از گرسنگی از بین می‌روند. به این نوع میزبانه یا تک خوار (منوفاز) گفته می‌شود؛ مانند سن گندم (شکل 55).

انواع روش‌های زراعی کنترل آفات گیاهان

انواع روش‌های کاربردی که در مدیریت آفات استفاده می‌شوند، عبارتند از: 

کنترل قانونی (قرنطینه)

شامل جلوگیری از ورود و خروج آفات همراه با محصولات مختلف گیاهی به مناطق مختلف کشاورزی در سطوح کشوری، استانی تا مزرعه‌ای می‌باشد. چنانکه پیش‌تر آموخته‌اید، ورود یک موجود زنده به اکوسیستم دیگر می‌تواند موجب تبدیل‌شدن آن به آفت سرسخت گردد.

استفاده از ارقام مقاوم به آفات

ارقام مقاوم به آفات مهم در برخی از گیاهان زراعی مانند گندم از سوی مراکز پژوهشی تولید و معرفی می‌شود.

کنترل زراعی:

شامل رعایت تناوب و آیش، شخم، اصلاح خاک، تقویت گیاه، رعایت تراکم مطلوب بوته، تنظیم آبیاری، تغییر تاریخ برداشت، حذف علف‌های هرز، کشت گیاهان تله، جمع‌آوری بقایای گیاهان و مالچ‌پاشی است.

کنترل مکانیکی:

شامل جمع‌آوری حشرات با دست و یا ماشین‌های مکنده(سن گندم)، حفر گودال منتهی به مانع (ملخ)، نصب توری (پشه و مگس)، کشتن لاروها (مثال: لاروهای چوب‌خوار پروانه فری با سیم مفتولی) و انواع تله‌های به به کاررفته به منظور کاهش جمعیت آفات می‌باشد.

کنترل فیزیکی

شامل بهره‌گیری از امکانات فیزیکی همانند دما، نور و امواج الکترومغناطیسی به منظور کنترل آفات می‌باشد. روش کنترل فیزیکی، بیشتر برای محیط‌های بسته گلخانه‌ای کاربرد دارد.

کنترل بیولوژیکی

که عبارت از پایین‌آوردن جمعیت آفات با استفاده از عوامل زنده (دشمنان طبیعی) است. در پودمان بعد با چگونگی آن بیشتر آشنا خواهید شد.

کنترل رفتاری:

جمعیت آفت به منظور ایجاد تداخل در رفتارهای اجتماعی در جمعیت از طریق مواد جلب‌کننده یا دفع‌کننده (فرومون‌ها) انجام می‌پذیرد.

کنترل از طریق کاربرد مواد تنظیم کننده رشد

به منظور ایجاد اختلال در دگردیسی و تولید مثل آفات، از این مواد استفاده می‌شود. به این ترتیب، چرخه زندگی حشره آفت مختل می‌شود.

کنترل با استفاده از سموم (گیاهی و شیمیایی)

در مورد این روش در ادامه بیشتر توضیح داده خواهد شد. هر کدام از این روش‌ها در شرایط خاصی ممکن است بهترین روش کنترلی محسوب شود. اگر مدیریت مزرعه به خوبی انجام پذیرد، روش‌های اولیه مانند کنترل ورود و خروج محموله بذر و نشا به مزرعه، انتخاب رقم مقاوم برای کشت، کنترل زراعی مناسب برای پایین نگه‌داشتن جمعیت آفات در صورت حضور در مزرعه کافی خواهد بود.به طور کلی در کنترل آفات یک عرصه کشاورزی به ندرت کاربرد تنها یک روش توصیه می‌گردد. بلکه تلفیق از چندین روش و حتی روش‌های ابداعی دیگر، با بررسی‌های کارشناسانه در عرصه‌ قابل توصیه و کاربرد می‌باشد. به این ترتیب امروز مدیریت تلفیقی آفات برای کنترل آفت توصیه می‌شود.

شناسایی روش کنترلی مناسب

منظور از کنترل آفات، از بین‌بردن کامل یا ریشه‌کنی آنها نیست بلکه هدف مهار جمعیت آفات برای کاهش خسارت آنها می‌باشد کنترل هر آفت روش‌های مختلفی دارد که بر حسب مشاوره با کارشناسان می‌توان از بهترین روش یا ترکیبی از روش‌ها، استفاده نمود. اساس انتخاب روش مناسب در مهار هر آفت، اطلاع از مقدار و نحوه خسارت‌رسانی آفت است. مقدار و نحوه خسارت آفات به دو گروه عوامل عمده بستگی دارد:

- عوامل مربوط به ویژگی‌های آفات (مانند نوع آفت، محل زندگی، تعداد نسل، عادت‌ها یا رفتارها و البته اندازه هر آفت)
- عوامل مربوط به ویژگی‌های محیطی که آفات در آن قابلیت زیستن دارند.

پایش این ویژگی‌ها بایستی به‌طور پیوسته در تمام طول سال (اعم از فصل رشد و دوره زمستان‌گذرانی آفت)، انجام شود. به این منظور باید عرصه کشاورزی به لحاظ علائم خسارت و محل‌های زندگی آفات مورد جست‌وجو قرار گیرد تا مشخص گردد که کدام روش برای کاهش جمعیت آفت، قبل از بروز خسارت غیرقابل تحمل، مناسب است.

معمولاً محل خسارت نزدیک محل زندگی یا آشیان آفات در خاک، ریشه، ساقه یا برگ و یا روی گیاه است.

برای مثال خسارت کرم طوقه‌خوار به‌صورت آسیب به ناحیه طوقه و بریدن ساقه است. محل زندگی آن خاک است. کرم (لارو) این آفت، پرخور است و می‌تواند چندین بوته را هر روز از بین ببرد (شکل 56).

بنابراین استفاده از طعمه مسموم برای کنترل آن می‌تواند کارایی داشته باشد. 

تا سال‌ها بشر تنها راه کنترل آفات را از بین‌بردن آنها می‌دانست. امروزه نادرست‌بودن این تفکر، ثابت شده است. زیرا از بین‌بردن آفات تبعات ویرانگری در محیط زیست دارد و تعادل اکوسیستم را به هم می‌زند.

ویژگی‌هایی از آفات که بر خسارت‌زایی آنها مؤثر هستند:

تعداد نسل

تعداد نسل عبارت است از تعداد دفعاتی که حشرات کامل در طول یک فصل رشد با طی مراحل نوزادی، پدید می‌آیند.

برخی از گونه‌ها، یک نسل در سال دارند (مانند سن گندم)، اما برخی دیگر دارای تعداد نسل زیادی هستند (مانند انواع شته). هرچند گونه‌هایی هم هستند که یک نسل آنها چندین سال طول می‌کشد (مانند سوسک مفتولی سیب زمینی که یک نسل آن 4 تا 6 سال بر حسب شرایط اقلیمی طول می‌کشد). در واقع تعداد نسل، نشانگر سرعت افزایش تعداد آفت و استمرار خسارت آنها بر حسب شرایط منطقه است.

طول مدت یک نسل افزون بر نوع گونه یا ویژگی‌های حشره آفت، به شرایط اقلیمی نیز بستگی دارد. به عبارت دیگر یک حشره در یک منطقه سرد دارای تعداد نسل کمتری نسبت به منطقه گرم است.

برای مثال سوسک برگ‌خوار سیب زمینی در مناطق سردسیر یک نسلی و در مناطق معتدل ایران بیش از یک نسل در سال دارد بنابراین، اطلاع از شرایط آب و هوایی منطقه (تقویم هواشناسی زیست ده ساله) و نیز زیست‌شناسی حشره در مدیریت و کنترل جمعیت‌های آن بسیار مهم است.

عادت‌ها یا رفتارهای آفت

این رفتارها نیز موضوعی تعیین‌کننده در میزان خسارت‌زایی آن هستند. اگر آفتی پرخور و پر تحرک باشد، نسبت به آفتی که کم‌خور و کم تحرک است، خسارت بیشتری را وارد می‌کند.

اندازه آفت

این ویژگی هم در خسارت‌زایی آن مهم است. برای مثال، یک آفت بزرگ‌تر، خسارت بیشتری از یک آفت کوچک‌تر در شرایط و تعداد مساوی دارد.

ویژگی‌های محیطی مؤثر خسارت آفات

نوع گیاه و رقم مورد کشت

بیشتر آفات گیاهان ترد و آبدار را نسبت به گیاهان زبر و خشبی ترجیح می‌دهند.

انطباق شرایط حساس گیاه با مرحله خسارت‌زایی آفت

هم‌زمانی یا عدم هم‌زمانی مرحله رشد حساس گیاه با مرحله یا شکل خسارت‌زای آفت در منطقه تأثیرگذار یا مؤثر است.

شرایط محیطی

هر آفتی در شرایط محیطی (دما، رطوبت نسبی و...) خاصی حداکثر رشد و نمو و به همین ترتیب بیشترین تغذیه و خسارت‌زایی را دارد. از سوی دیگر حساسیت گیاهان نیز به آفت بر حسب شرایط محیطی، متفاوت است.

وضعیت و شرایط کنترل‌کننده‌های طبیعی

بروز برخی عوامل طبیعی مانند سرما، گرما، ابری بودن، رطوبت نسبی و... می‌تواند شدت خسارت‌زایی آفت را کاهش داده یا تشدید نماید.

وضعیت و توانمندی دشمنان طبیعی:

وجود عوامل بیولوژیک و دشمنان طبیعی کنترل‌کننده آفت در منطقه، موجب کاهش خسارت می‌شود.

واکنش بازار به خسارت

تأثیر نشانه‌های ظاهری خسارت بر بازار پسندی، قیمت محصول و خسارت یکسان نمی‌باشد.

امکانات موجود

از جمله تعداد افراد شاغل در مزرعه و توان به‌کارگیری روش‌های کنترلی مختلف می‌تواند در میزان خسارت آفات تعیین‌کننده باشند.

این عوامل نشان‌می‌دهند که انتخاب روش کنترل در مورد هر آفت روی هر گیاه در هر مزرعه و هر منطقه‌ای و در هر سال زراعی با توجه به امکانات و توانمندی‌های موجود، می‌تواند متفاوت و منحصر به همان شرایط باشد. بنابراین انتخاب درست روش کنترل از اهداف مهم مدیریت مزرعه به شمار می‌آید.

به منظور دسترسی به اطلاعات نیاز، به پایش مزرعه است که در هنگام نمونه‌گیری آفات موجود در مزرعه تکمیل می‌شود.

اهمیت رعایت زمان مناسب در کنترل آفات

عوامل مؤثر در انتخاب زمان مناسب:

الف: فراوانی آفت و سرعت خسارات زایی آن

هر چقدر تعداد جمعیت آفات بیشتر و سرعت رشد یا تکثیر آنها سریع‌تر باشد، زمان کنترل آن باییستی دقیق‌تر و سریع‌تر انتخاب شود .. در این شرایط، فرصت پیشگیری از خسارت، محدود است 

برای مثال وجود یک آبدزدک در یک جالیز در ابتدای فصل رشد به آن معنی است که فرصت کوتاهی وجود دارد و اگر سریع کنترل نشود، جالیز در خطر واکاری قرار خواهد گرفت.

ب: رژیم غذایی و تعداد نسل آفت‌های

آفات تک‌خوار روی محصول یا گیاه میزبان اختصاصی با سرعت و شدت بیشتری خسارت می‌زند. همچنین آفاتی که دارای تعداد نسل بیشتری هستند، تناوب خسارت آنها بیشتر و در نوبت‌های مختلفی می‌باشد. بنابراین در تعیین زمان شروع اقدامات کنترلی و تکرار آن باید دقت بیشتری نمود.

خسارت وارده هر حشره تا یک حدی قابل تحمل است و نیاز به اقدامات کنترلی ندارد. اگر از آن حد فراتر رود، بایستی برای کنترل آن اقدامی سریع (مثلاً سمپاشی) انجام داد.

از این رو آشنایی با دو مفهوم اساسی: "آستانه زیان اقتصادی" و "سطح زیان اقتصادی" در تعیین زمان اقدامات کنترلی ضروری می‌باشد.

آستانه زیان اقتصادی عبارت است از حدی از تراکم آفت که خسارت آن قابل ملاحظه است، اما هنوز با توجه به شرایط از جمله تبعات زیست محیطی و هزینه‌ها، کنترل شیمیایی مقرون به صرفه نیست و در این سطح از تراکم، قابل تحمل است.

از سوی دیگر، سطح زیان اقتصادی حدی از تراکم آفت است که زیان حاصل از آن غیر قابل تحمل است و مبارزه شیمیایی توجیه می‌شود (نمودار 1). برای مثال در سن گندم وجود 3 پوره در هر متر مربع در مزرعه می‌تواند عنوان آستانه زیان اقتصادی قلمداد شود.

امروزه بشر متوجه آسیب‌های ناشی از مصرف بی‌رویه سم‌های مختلف بر سلامتی خود و محیط زیست شده است. بر این اساس سعی می‌کند در قالب مدیریت تلفیقی آفات در فرایند کاشت، داشت و برداشت، جمعیت آفات را همواره پایین‌تر از سطح زیان اقتصادی نگه دارد باید توجه داشت که در روش کنترل تلفیقی آفات، پایش جمعیت آفات (این که زمستان‌گذرانی آن کجا و چگونه است، تخم‌ها را در کجا قرار می‌دهد و ...) اقدامات کنترلی (قرنطینه، یخ آب، آیش‌بندی، تناوب زراعی و ...) انجام شده در تمام طول، سعی در نگه داشتن جمعیت آفات پایین‌تر از آستانه زیان اقتصادی است. 

برای تعیین آستانه زیان اقتصادی و سطح زیان اقتصادی لازم است تا از یک سوی جمعیت یا تراکم آفات و از سوی دیگر، تراکم قابل تحمل آفت در یک مزرعه یا یک گیاه، در منطقه مشخص شود. به این منظور از جمعیت حشرات مزرعه نمونه‌گیری می‌شود.

انواع مواد شیمیایی، بیوشیمیایی و بیولوژیکی در مهار آفات

در کنترل آفات از مواد مختلف بیولوژیکی، بیوشیمیایی و شیمیایی استفاده می‌شود. هر یک از این مواد اثراتی روی آفت، مصرف‌کننده و محیط زیست دارند. بدیهی است که باید سعی شود از موادی که بیشترین تأثیر را در کنترل آفت و کم‌ترین اثر سوء را در محیط و مصرف‌کننده محصول دارند، استفاده گردد. برای رسیدن به این هدف مهم، لازم است که انواع مواد مصرفی در کنترل آفات، به خوبی شناخته شوند.

مواد و عوامل بیولوژیکی

عوامل بیولوژیکی عبارت از استفاده از دشمنان طبیعی در مهار آفات است. دشمنان طبیعی بسیار گوناگون هستند. شکارگرها، پارازیت‌ها، پارازیتوئیده و میکروب‌ها نمونه‌هایی از دشمنان طبیعی محسوب می‌شوند که در شرایط مناسب نقش بسزایی در کاهش جمعیت آفات دارند. در پودمان پرورش حشرات مفید برای کنترل آفات در این باره بیشتر خواهید آموخت.

مواد بیوشیمیایی

مواد بیوشیمیایی شامل مواد مؤثر در کنترل رفتاری آفت، کنترل تنظیم‌کننده‌های رشد آفت و نیز سموم یا مواد حاصل از گیاهان است.

فرومون‌ها

حس بویایی مهم‌ترین و دقیق‌ترین حس در رده حشرات است. فرومون ماده بیوشیمیایی خاصی است که در حشرات یک گونه برای ایجاد ارتباط با هم ترشح می‌شود. این ارتباط می‌تواند در فاصله چندصدمتری دهد میان حشرات روی دهد. بر این اساس با ساخت و کاربرد مواد فرومونی می‌توان در رفتارهای اجتماعی حشرات مداخله نمود. امروزه با بکارگیری مواد جلب‌کننده یا دفع‌کننده فرومونی در جهت‌یابی و نیز جفت‌گیری حشرات آفات دخالت می‌شود. به این ترتیب انبوهی از جمعیت آنها تا حدودی کنترل می‌نمایند امروزه تعداد زیادی از فرومون‌های جنسی ساخته شده‌اند. از این فرومون‌ها برای به دام انداختن آفات در تله‌ها استفاده می‌شود (شکل‌های 57). تمام این تلاش‌ها در جهت کاهش جمعیت آفات به پایین‌تر از آستانه زیان اقتصادی، بدون مصرف سموم شیمیایی است.

تنظیم‌کننده‌های رشد

در فرایند رشد و نمو حشره (مراحل لاروی و شفیرگی) دخالت می‌کنند. به این ترتیب که کمبود و بیش بود آنها موجب اختلال در دگردیسی و تولید مثل می‌شود. بنابراین کاربرد تنظیم‌کننده‌های رشد می‌تواند موجب اختلال در رشد حشرات خاص شود. نوعی از تنظیم‌کننده‌های رشد، مهارکننده‌های سنتز اسکلت خارجی (کیتین) است. این ترکیببا پیشگیری از ساخته‌شدن کتین موجب مرگ حشره می‌شود.

سموم گیاهی

ترشحات برخی از گیاهان، خاصیت آفت‌کش دارند. گرفتن عصاره این گیاه و مصرف این عصاره‌ها، جایگزین بسیار خوبی برای سموم شیمیایی محسوب می‌شود. در این مورد می‌توان به‌، عصاره خردل، عصاره رزماری اشاره کرد (شکل 59).

کنترل شیمیایی

به کارگیری سموم شیمیایی، آخرین تدبیر در مدیریت تلفیقی آفات است. ب اجرای درست و به هنگام راهبردهای مدیریتی، جمعیت آفات مهم در حد پایین‌تر از سطح آستانه زیان اقتصادی نگه داشته شده و نیازی به کاربرد این روش نخواهد بود.

به‌طور کلی آفت‌کش‌های شیمیایی، سمومی با اشکال امولسیون شونده با علامت اختصاری E یا EC، پودر (محلول در آب: SP)، پودر و تابل (سوسپانسیون در آب: WP) و گرانول (دانه‌های ریز: G) هستند که قابلیت ایجاد اختلال در اعمال حیاتی آفت را دارند و موجب مسمومیت و مرگ آفت می‌شوند.

مشخصات یک سم مناسب

سمی مناسب نامیده می‌شود که دارای ویژگی‌های زیر باشد:

1- واکنش‌های خاص فیزیولوژیکی گروه هدف را مختل کند (هدفمند عمل کند و بر سایر موجودات زنده اثر نگذارد).
2- دوز کشنده $(L{D_{50}})$ آن بالا باشد.
3- 75-90 درصد جمعیت آفت موردنظر را تلف کند.
4- برای گیاه زیان‌آور نباشد و اثرات گیاه‌سوزی با مصرف آن مشاهده نشود.
5- پیامدهای زیست‌محیطی آن کم و قابل کنترل باشد.

نکات مهم در کاربرد سموم شیمیایی

اگر مجبور به استفاده از روش کنترل شیمیایی شدید، در به کارگیری سموم شیمیایی باید به این نکات توجه کنید:

- زمان سمپاشی حدالامکان در زمان اوج ظهور دشمنان طبیعی و حشرات مفید نباشد.
- موارد کم خطرتر در اولویت انتخاب باشد. (کاربرد سموم گرانولی و یا سموم سیستمیک یا ضدعفونی بذر)
- حدالامکان از سموم انتخابی و کم دوام، در مرحله حساس آفت استفاده شود.
- به تناوب از انواع سموم انتخابی استفاده شود تا از مقاوم‌شدن آفت به یک سم پیشگیری گردد.
- نازل‌ها و زاویه پاشش سم متناسب با نیاز تنظیم شوند، به نحوی که سم بر سطح زمین نریزد و نیز با باد، منتشر نشود.
- کارگر سم‌پاش آموزش دیده باشد.
- از دستکش، عینک، ماسک و لباس مناسب و اختصاصی برای سم‌پاشی استفاده شود.
- سم و سم‌پاش باید به‌صورت اختصاصی استفاده شوند.
- پس از سم‌پاشی، ظروف سم‌سپاشی و لباس‌ها باید ابتدا با مواد خنثی‌کننده شسته و دفع فاضلاب آنها مورد توجه قرار گیرد.
- در صورت تماس سم یا محلول سمی با پوست یا چشم، به سرعت با آب فراوان شستشو داده شود و در صورت نیاز، به واحدهای درمانی مراجعه شود.

در اینجا یادآوری این نکته ضروری به نظر می‌رسد که هر یک از مراحل مدیریت تلفیقی آفات مراحل دیگر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اطلاع درست و دقیق از یکی، موجب بهبود و پیشرفت نتایج در مراحل دیگر می‌شود و به این ترتیب، نتایج مدیریت تلفیقی آفات منطقه به تدریج چشم‌گیر می‌شوند.

محاسبه، آماده‌سازی و نگهداری سموم به کشاورزی

برای تهیه سمی با دز 2 در 1000 اگر سم جامد است، 2 گرم از آن را باید در یک لیتر آب حل نمود. 

انواع تجهیزات و ماشین‌ها برای کنترل آفات

با انواع ماشین‌های سمپاشی و محلول‌پاشی در دروس تغذیه و علف هرز آشنا شده‌اید، چنانچه گفته شد سمپاش‌ها انواع پشتی، زنبه‌ای، فرغونی، تراکتوری دارند. در اینجا به سمپاش توربولاینر پرداخته می‌شود.

سمپاش توربولاینر مکانیسم پاشش توربینی و از نوع تراکتوری به‌صورت کششی یا سوارشونده است. در این نوع سمپاش، سم از محفظه حلزونی شکل داخل سمپاش تا شعاع 50 متر قابلیت پاشش و پراکندگی دارد. نوع سوارشونده توربولاینر نیرو را از محور تواندهی تراکتور دریافت می‌کند و با مکش هوا در محفظه حلزونی موجب هدایت هیدرولیکی محلول شده آن را به‌صورت مخلوط با هوا با فشار به سمت نازل، پمپ می‌کند (شکل 65). از موارد کاربردی سمپاشی علیه آفت سن گندم در مزارع وسیع می‌باشد. این نوع سمپاش موجب پاشش بالای سم می‌شود. کالیبراسیون این نوع سمپاش با توجه به دامنه وسیع پاشش سم، نیاز به فضای وسیع دارد و باید به مساله پاشش و بادبردگی توجه شود. به هرحال پاشش سم با این نوع سمپاش از دقت بالایی برخوردار نیست اما امتیاز یا حسن بزرگ آن، واردنشدن سمپاش به مزرعه است.

باید توجه داشت که موفقیت کنترل شیمیایی در گرو سمپاشی درست است که این موضوع هم به انتخاب سم و هم انتخاب نوع سمپاش باز می‌گردد.

اگر فرصت برای سمپاشی کوتاه باشد و آفت در گستره وسیع شیوع یافته است، باید سرعت عمل به خرج داد و در صورت امکان از هواپیمای سمپاش (شکل 64) و در مرحله بعدی از توربولاینر استفاده نمود که به این ترتیب پاشش سم با توجه به شرایط مساله مهمی نیست. اما در مدیریت تلفیقی آفات در زمانی که آفت جدی وجود ندارد و فرصت برای سمپاشی دقیق و به دور از پاشش وسیع سم وجود دارد، از سمپاش‌های میکرونر یا الکترواستاتیکی استفاده می‌شود.

برای این که سم به مقدار کافی، روی گیاه هدف پاشیده شود و اثر سم بر موجودات غیر هدف سمپاشی هم به حداقل برسد، بایستی در انتخاب نازل از انواع موجود بر حسب الگوی پاشش، زاویه پاشش و میزان خروجی بسیار دقیق عمل نمود (شکل‌های 65).

الگوی پاشش

نحوه پاشش سم ممکن است به یکی از حالات زیر باشد:

- بارشی: که توضیع یکنواخت سم در آن خوب نیست.
- مخروطی: که نیاز به بوم ندارد.
- پیرامونی (پاشش یکنواخت): که سم به‌طور یکنواخت پاشیده می‌شود.
- مداوم (یکنواخت): که در این حالت باید ارتفاع بوم مناسب باشد.

در نازل‌های چرخان جریان پاشش از طریق قطر داخلی نازل، سرعت چرخش توزیع‌کننده و جریان محلول ورود تنظیم می‌شود (شکل‌های 65).

واسنجی یا کالیبراسیون ماشین‌های سمپاشی

 در درس‌های پیشین، با روش‌های واسنجی ماشین‌های سمپاشی آشنا شده و آن را انجام داده‌اید. با توجه به ضرورت دقت در مصرف سم تا از یک سوی هدف سمپاشی تحقق یابد و از سوی دیگر محیط‌زیست و مصرف‌کنندگان از خطرات احتمالی سم در امان باشند، نکات ضروری در رعایت دقیق‌تر واسنجی و سم‌پاشی مجدداً تکرار و تأکید می‌شود.

1- مخزن باید تمیز باشد.
2- پس از پرنمودن مخزن مطمئن شوید آب از مخزن به بیرون نشت نمی‌کند.
3- لوله‌های رابط و بوم‌‌ها باید سالم باشند.
4- قبل از امتحان نازل‌ها آنها را تمیز کرده و بشویید.
5- در انتخاب روز و زمان کالیبراسیون و پاشش در مزرعه بایستی اصول کلی پاشش یکنواخت را رعایت کرد. بر این اساس جریان هوا یا باد، نباید زیاد باشد. دمای هوا و تابش خورشید نباید زیاد باشد. محلول‌پاشی نباید بلافاصله پس از بارندگی باشد.
6- کالیبراسیون برای هر دستگاه باید جداگانه صورت گیرد. به عبارت دیگر نتایج حاصل از کالیبراسیون یک سمپاش حتی با ظرفیت یکسان برای تمام سمپاش‌های مشابه قابل استفاده نمی‌باشد.
7- اگر قرار است مزرعه را با سمپاش کوله‌ای محلول‌پاشی کنید، همان فرد باید کار کالیبراسیون را با همان سمپاش در نظر گرفته شده انجام دهد.
8- پاشش در زمان واسنجی بایستی همانند سمپاشی باشد؛ .نه کمتر و نه بیشتر از آن.
9- پاشش باید به‌صورت یکنواخت بدون گرفتگی افشانک‌ها و لوله‌های نازل صورت پذیرد. به این منظور باید از سالم‌بودن و عدم گرفتگی تک تک نازل‌ها قبل از شروع کار اطمینان داشت تا در نهایت پاشش یکنواخت تأمین شود (شکل 69).

10- سرعت حرکت سیستم پاشنده هرچند موتوری یا دستی باشد، باید در طول کالیبراسیون و محلول‌پاشی در مزرعه یکنواخت باشد.
11- فاصله نازل‌ها از سطح زمین باید در تمام مدت کالیبراسیون و محلول‌پاشی یکنواخت باشد.
12- زوایه نازل‌ها به سطح پاشش باید در تمام مدت کالیبراسیون و محلول‌پاشی یکنواخت باشد (شکل‌67).